Van Droog Redeneren tot Drogredenen (2) - Wetenschappelijke financiële speculaties

Het afgelopen jaar balanceerde het mondiale financiële systeem op de rand van de afgrond tijdens een door Quants veroorzaakte ineenstorting van de financiële markten. In dit artikel wordt uit de doeken gedaan hoe de Quants te werk zijn gegaan (Hoofdstuk 1) en wat de effecten zijn op de wereld in het algemeen (paragraaf 2.1) en op Nederland in het bijzonder (paragrafen 2.2 en 2.3).

1 Achter de schermen van de financiële wereld op Wall Street

Maandag 9 februari j.l. heeft het programma Tegenlicht de documentaire “Quants: De alchemisten van Wall Street” uitgezonden. Tegenlicht is trouwens een zeer goede documentaireserie van de VPRO, daar is deze omroep sterk in.
In deze documentaire werden de slimste Quants op Wall Street geïnterviewd, zoals Paul Wilmott, Michael Osinski en Emanuel Derman. Matthew Goldstein, een onderzoeksjournalist op Wall Street voor Reuters, kwam ook aan het woord. In dit programma is aan het licht gekomen, door welke proceduresvan van binnenuit de slechte hypotheken omgebouwd werden tot winstgevende financiële producten. Verder is ook duidelijk geworden, hoe onze financiële markten zich steeds meer afhankelijk hebben gemaakt van wiskundige modellen en algoritmen.

1.1 De definitie van een Quant

Een Quant of een Quantitative Analyst is een financieel professional, die gebruik maakt van een mathematische benadering om de heersende omstandigheden op de mondiale financiële markt te evalueren. Op basis van de resultaten van deze evaluatie zal de Quant in de eerste plaats methoden ontwikkelen voor de financiële wereldmarkt, maar hij zal dergelijke methoden ook toepasbaar maken voor individuele investeringsmogelijkheden op kleinere schaal op de markt (op een lokale markt of op een marktsegment). Het algemeen concept is het gebruik maken van een numerieke analyse om een investeerder te helpen de meest winstgevende aankoop- en verkoopmogelijkheden te identificeren. 

1.2 Paul Wilmott waarschuwt al jaren voor het gevaar van een door wiskundigen ingezette ineenstorting van de financiële markten

Quant Goeroe Dr. Paul Wilmott is een internationaal bekend en toonaangevend expert op het gebied van “Quantitative Finance”, dit is de toepassing van wiskundige technieken op de financiële sector. Hij was consultant bij vooraanstaande Amerikaanse en Europese financiële instellingen en heeft een Hedge Fonds opgericht. Paul Wilmott promoveerde als wiskundige in Oxford en heeft daar ook de studie Mathematical Finance opgezet. Hij houdt zich bezig met voorspellingen en risicomanagement, de gebreken van standaard kwantitatieve financiële modellen, de robuustheid van modellen en hun vatbaarheid voor (valse) aannamen. Hij houdt zich ook bezig met de vraag hoe de financiële wereld om zou moeten gaan met deze modellen.
Paul Wilmott gaf aan, dat de toegepaste wiskundinge modellen gebaseerd zijn lineaire processen, terwijl ze op non-lineaire gebaseerd zouden moeten zijn. Evenmin zijn er typisch menselijke gedragingen in de modellen verwerkt, zoals wispelturigheid, onvoorspelbaarheid, impulsiviteit en angst.
Als de financiële werkelijkheid, zelfs met een oneindigheid aan ingewikkelde formules en modellen, niet exact te voorspellen is? Ligt dat dan aan de makers van de modellen of aan de gebruikers ervan?
Paul Wilmott lichtte ook toe, dat de enorme marges in de woekerpolissen niet alleen gezien moeten worden als winstmarges, maar ook als onzekerheidsmarges.

1.3 Wat is een Hedgefonds?

De aanduiding "Hedge" (Engels voor “Heg” of “afscheiding”) in de term "Hedge Fund" duidt op het afschermen van risico. Een Hedgefonds of Hedge Fund is een beleggingsfonds, dat open is voor een beperkt aantal investeerders en dat door de financiële autoriteiten wordt toegestaan om een groter aantal strategieën toe te passen dan een gewoon beleggingsfonds. Binnen een dergelijk beleggingsfonds, willen de leden met hun kapitaal zo veel mogelijk rendement halen. Deze mensen worden ook wel “durfkapitalisten” genoemd. In het algemeen wordt door elk lid een "Performance Fee" betaald aan de beheerder van het `Hedgefonds` en ieder fonds heeft zijn eigen investeringsstrategie dat het type investeringen bepaalt.
Zo kan bijvoorbeeld door een Hedgefonds ingespeeld worden op de onderwaardering van een aandeel door dat aandeel te kopen, maar tegelijkertijd een vergelijkbaar aandeel te verkopen. Op deze wijze is men ingedekt tegen een koersdaling van de hele markt, alleen het verschil tussen de beide aandelen is van belang. In de praktijk werkt het “Hedgen” van dit soort risico's goed. Het gevaar bestaat echter hierin, dat door het hanteren van een grote “leverage” (beleggen met extra geleend geld) de posities te groot opzet worden. Als het dan tóch nog misgaat, kan het resultaat daardoor extra desastreus zijn.
De laatste tijd is er veel kritiek op deze `Hedgefondsen`, zoals op die van Stork en ABN AMRO, deze zouden rücksichtlos geld willen verdienen door bijvoorbeeld het opsplitsen van bedrijven, zonder rekening te houden met de bedrijven of de werknemers.

1.4 Michael Osinski werkte bijna 20 jaar op Wall Street aan software, waarmee uit (ook veel slechte) hypotheken aantrekkelijke financiële producten gemaakt konden worden

Michael Osinski was eerst garnalenvisser en na zijn 30e begon hij op Wall Street als programmeur onderaan de ladder. Hij had geen financiële achtergrond, maar kon wel goed programmeren, en kwam in 1988 bij de afdeling hypotheek-securitisatie terecht. Securitisatie is het omzetten van bijvoorbeeld leningen, hypotheken en andere vormen van schulden in verhandelbare waardepapieren.
In 2001 ontwikkelde Michael Osinski de software, waarmee hypotheken omgezet konden worden in verhandelbare financiële producten. Zijn programma werd de standaard in de financiële sector en wordt nu gebruikt door alle investeringsbanken ter wereld. Door banken zijn in dit programma miljarden geïnvesteerd, maar er zijn ook biljoenen mee verdiend (op Wall Street alleen al zijn er miljarden mee verdiend). Michael Osinski werd dus rijk door zijn software en goede vaardigheden als programmeur.
Echter, het programma, dat verschillende hypotheken samenvoegt tot een uniforme en verhandelbare obligatie, wordt door veel critici aangewezen als één van de oorzaken van de wereldwijde financiële crisis (inclusief huizencrisis).
Hoe komt dat? Kloppen de modellen in de software niet? Of is het de complexiteit van duizenden onzichtbare stukjes digitale informatie, die in de “Black Box” gaan en eruit komen als betrouwbare en berekenbare informatie. Paul Wilmott wist hierover uit de praktijk te vertellen, dat een Quant zijn werk moet overdoen om de risicofactor in een obligatie te verlagen, waarmee dit financiële product aantrekkelijker zal worden.
Momenteel leidt hij een teruggetrokken bestaan als oestervisser, waarmee hij 100.000 dollar per jaar verdiend, een zakcentje.

1.5 Emanuel Derman, de “Einstein” van Wall Street

De in Zuid-Afrika geboren academicus, zakenman en schrijver Emanuel Derman staat bekend als kwantitatieve analist en is bekend geworden met het boek “My Life as a Quant: Reflections on Physics and Finance”. Dit boek werd in 2004 gepubliceerd en stond dat jaar in de top 10 beste boeken van Business Week.
Hij is co-auteur van verscheidene financiële modellen zoals het “Black-Derman-Toy-model” (één van de eerste rente-modellen) en het “ Derman-Kani local volatility model”. Samen met Paul Wilmott schreef hij het Financial Modelers’ Manifest
Sinds 1995 heeft Derman vele artikelen geschreven over het essentiële verschil tussen modellen in de natuurkunde en modellen in de financiële wereld. Goede natuurkundige modellen zijn erop gericht nauwkeurig (nieuwe fenomenen in) de toekomst te voorspellen op basis van data uit heden en verleden. Modellen in de financiële wereld worden meestal gebruikt om de waarden van niet-liquide middelen te schatten aan de hand van liquide middelen. Modellen in de natuurkunde maken gebruik van objectieve variabelen, maar modellen in de financiële wereld gebruiken subjectieve variabelen. Je kunt je dan afvragen, of het wel zinvol is de complexiteit van geldstromen in een model te willen stoppen. Emanuel Derman zegt hierover: “In physics there may one day be a Theory of Everything; in finance and the social sciences, you’re lucky if there is a useable theory of anything.” Of, zoals statistici zeggen: “All models are wrong, but some are useful. “ In elk geval voor even.  
Op dit moment is Derman professor aan de Colombia University en hoofd van het programma Financial Engineering.

1.6 Matthew Goldstein was één van de eersten, die de gevolgen van “High-Frequency Trading” aankaartte

Voor zijn functie als onderzoeksjournalist bij Reuters, werkte Matthew Goldstein als verslaggever voor Business Week. Hij volgt onder andere de ontwikkelingen op het gebied van “High-Frequency Trading”.
Bij High-Frequency Trading wordt gebruik gemaakt van supersnelle computers en complexe codes om bij grote orders kleine prijsdiscrepanties te kunnen ontdekken en hier op in te spelen. Op de beurs gaat het om seconden, om milliseconden zelfs. Er wordt gekocht en verkocht, volautomatisch razen digitale gegevens door de glasvezelkabels: “Trading at the speed of light”. Volgens Matthew Goldstein wordt het op Wall Street steeds belangrijker om de grenzen zo dicht mogelijk tegen de “Black Box” te leggen. De magische doos, waar de informatie uitkomt, die leidt tot het kopen of verkopen van aandelen. Het is van groot belang deze gegevens als eerste binnen te hebben, om ze zo snel mogelijk door rekenkundige modellen te jagen en het systeem tot beslissingen te laten maken, voordat je Wall Street collega’s je voor zijn.
Bij High-Frequency Trading denderen virtuele geldstromen als Hoge SnelheidsTreinen over het internet. Het gaat in deze processen om milliseconden, waarbij het gebruik van het menselijk brein of handwerk niet meer nodig is. Deze waren alleen betrokken bij de programmering van de magische doos en de gebruikers krijgen pas later door wat dit kunstmatig brein berekend en besloten heeft. Is er nog wel werk voor de mensen op Wall Street? Of zijn eigenlijk de computers, de programmeurs en de lengte van de glasvezelkabels bepalend voor het slagen of falen van de beurs?

2 Synthese

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de wereldcrisis, de directe effecten van de wereldcrisis in Nederland, de effecten ervan op de langere termijn en de tegenmaatregelen (compensaties).

2.1 De internationale crash

Het zijn de Quants, die na de crash van Wall Street voor een deel de verantwoordelijkheid in de schoenen geschoven krijgen. Het blinde geloof in hun formules en wiskundige modellen lijken het financieel systeem op hun fundament te hebben laten schudden en wankelen. Er is een proces op gang gebracht, waar de factoren hebzucht, angst en toeval een grote rol in spelen. Het proces neemt de vorm aan van een financieel-technologische revolutie, waarin het van groot belang is om efficiente maatregelen te treffen met de snelheid van het licht. Het was ook erg schokkend te moeten vernemen in de documentarie van Tegenlicht, dat binnen een paar maanden na de crash het alweer “business as usual” was op Wall Street.

2.2 De effecten van de internationale crash op Nederland op korte termijn

De laatste maanden hebben we de effecten van de internationale crash kunnen voelen en is er heel wat gebeurd.
Bijvoorbeeld problemen rond de IJslandse bank Icesave, waarop veel Nederlanders geld hadden gezet tegen een aantrekkelijke rente. Deze bank had teveel risico genomen en de spaarders dreigden hun geld kwijt te raken. Minister van Financiën Wouter Bos schoot te hulp en zei, dat de staat garant zou staan.
Daarna de woekerpolissen van Dirk Scheringa’s DSB bank, deze bank mocht omvallen van de BV Nederland en de mensen moeten maar zien hun geld terug te krijgen. Er werd veel schande over gesproken, maar je kunt je afvragen of de DSB de enige is met dergelijke praktijken. Gelukkig zet vechtersbaas Pieter Lakeman zich in voor de gedupeerden.
Voormalig bestuursvoorzitter Rijkman Groenink van ABN Amro raakte in opspraak, nadat hij de bank verkocht aan het consortium van banken. Vervolgens moest de Nederlandse staat in actie komen, omdat Fortis op omvallen stond. Minister Wouter Bos kocht ABN Amro en Fortis Bank Nederland op en beschermde het op deze wijze tegen een faillissement. Verder gaf hij miljardensteun en allerlei financiële instellingen.
Er zijn verschillende mensen, die betrokken waren bij de financiële crisis in Nederland, voor de Commissie De Wit verschenen, waaronder Nout Wellink van de Nederlandse Bank, Wouter Bos, Gerrit Zalm en Rijkman Groenink. Er is af en toe met zwarte pieten geschoven, niemand wil zijn handen branden en niemand treft schuld. Het geklets van allerlei personen voor de Commissie De Wit ligt op een ander, vooral lager niveau dan dat, wat Tegenlicht geopenbaard heeft. In deze documentaire werden items getoond, die ingrediënten zouden kunnen zijn voor een spannende, beklemmende, maar ongeloofwaardige thriller. Ik vraag me af, of een Wouter Bos of een Nout Wellink wel weten, wat er allemaal achter de schermen van Wall Street speelt. Zijn ze geheel op de hoogte? Zo ja, wat verzwijgen ze dan voor ons? Zo nee, zijn ze wel competent om zich in deze harde en supersnelle wereld staande te houden? Of zijn ze ook maar speelballen?

2.3 De effecten van de internationale crash op Nederland op lange termijn en compensaties

Voor het redden van de IJslandse bank Icesave moet het eigen volk meer belasting gaan betalen. In een referendum werd aan het IJslandse volk gevraagd, of ze het ermee eens zijn, dat er per hoofd van de bevolking 12.000 euro terugbetaald moet worden aan Nederland en Groot-Brittanië. Daar was natuurlijk weinig animo voor.
Voor het redden van ABN AMRO is deze bank genationaliseerd. De belastingbetalers zullen het wel de komende jaren gaan merken aan hun hogere aanslagen. Vandaar dat het veel Nederlanders mateloos irriteert, dat de bonuscultuur hardnekkig doorgaat.
Al die door Quants uitgedachte processen om gigantisch veel te kunnen verdienen, hebben iets oneerlijks. Als een Quant door een slimmigheid veel geld ergens uit kan slaan, dan wordt er ergens anders op de wereld schade geleden. Dat kan gewoon niet anders. Een Quant zal waarschijnlijk erg moeten lachen om mijn bekrompen en niet-wetenschappelijke visie op deze materie. Ik blijf er echter bij, dat het niet klopt en dat het grenst aan misdaad. Door het intelligent en supersnel handelen van de Quants hebben veel mensen de waarde van hun huizen snel zien dalen, of hun pensioen snel zien krimpen. Veel mensen zijn gedupeerd en het wrange is, dat ze nog een keer de dupe zullen zijn. Namelijk, om de schade te repareren, zullen de belastingen verhoogd moeten worden.